Với nghiên cứu liên quan tới con người, phê duyệt đạo đức không phải thủ tục hình thức.
Và điều quan trọng nhất: phải xin trước khi thu dữ liệu. Xin hồi tố thường không được chấp nhận, và nhiều tạp chí từ chối bài vì lý do này.
Khi nào cần
- Nghiên cứu có sự tham gia của con người — phỏng vấn, khảo sát, thử nghiệm, quan sát.
- Nghiên cứu dùng dữ liệu cá nhân, kể cả dữ liệu thứ cấp.
- Nghiên cứu với nhóm dễ tổn thương — trẻ em, người bệnh, người ở vị thế phụ thuộc.
- Nghiên cứu có thể gây rủi ro về thể chất, tâm lý, xã hội hoặc pháp lý.
- Hỏi hội đồng của cơ sở nếu không chắc — hỏi mất mười phút, làm lại nghiên cứu mất nhiều tháng.
- Kiểm cả yêu cầu của nhà tài trợ và của tạp chí — có thể chặt hơn quy định của cơ sở.
Hồ sơ thường gồm
- Thuyết minh nghiên cứu — mục tiêu, phương pháp, đối tượng.
- Phiếu thông tin cho người tham gia.
- Phiếu đồng ý tham gia.
- Công cụ thu dữ liệu — bảng hỏi, hướng dẫn phỏng vấn.
- Kế hoạch quản lý và bảo mật dữ liệu.
- Đánh giá rủi ro và cách giảm thiểu.
- Đọc kỹ mẫu của cơ sở — thiếu mục là bị trả lại.
Các vấn đề hội đồng quan tâm
- Người tham gia có được thông tin đầy đủ không — và bằng ngôn ngữ họ hiểu.
- Đồng ý có thật sự tự nguyện không — có yếu tố ép buộc ngầm nào không.
- Rủi ro có tương xứng với lợi ích không.
- Dữ liệu được bảo mật thế nào — ai truy cập được, lưu bao lâu, xoá khi nào.
- Người tham gia rút lui được không — và khi rút thì dữ liệu của họ xử lý thế nào.
- Có nhóm dễ tổn thương không — và có biện pháp bảo vệ thêm không.
Về vị thế phụ thuộc
- Sinh viên của bạn, nhân viên dưới quyền, bệnh nhân của bạn — đều ở vị thế phụ thuộc.
- Dễ có ép buộc ngầm dù bạn không có ý đó.
- Để người khác mời tham gia nếu có thể.
- Nêu rõ việc từ chối không ảnh hưởng gì — và bảo đảm điều đó là thật.
- Đừng để việc tham gia gắn với điểm số, đánh giá, hay quyền lợi.
Phiếu thông tin và phiếu đồng ý
- Ngôn ngữ dễ hiểu — tránh thuật ngữ, viết như nói với người ngoài ngành.
- Nêu rõ nghiên cứu về gì, họ sẽ làm gì, mất bao lâu.
- Nêu rủi ro và lợi ích thật — không giảm nhẹ, không phóng đại.
- Nêu dữ liệu được dùng thế nào, ai truy cập, lưu bao lâu.
- Nêu quyền rút lui và cách rút.
- Cung cấp thông tin liên hệ của người phụ trách và của hội đồng.
- Với trẻ em, cần đồng ý của người giám hộ và sự đồng thuận của chính trẻ ở mức phù hợp.
Bảo mật dữ liệu
- Tách dữ liệu định danh khỏi dữ liệu nghiên cứu — dùng mã.
- Lưu bảng nối riêng, có bảo vệ.
- Chỉ thu thập những gì thật sự cần.
- Nêu rõ thời hạn lưu và cách huỷ — và làm đúng như đã cam kết.
- Khi công bố, bảo đảm không nhận ra được ai — với nhóm nhỏ hoặc một tổ chức, bỏ tên là chưa đủ.
Về thời gian
- Quy trình mất vài tuần tới vài tháng tuỳ cơ sở và mức rủi ro.
- Tính vào kế hoạch từ đầu — nhiều đề tài chậm vì bỏ qua khâu này.
- Nếu có thay đổi lớn về phương pháp sau khi được duyệt, phải xin sửa đổi.
- Giữ văn bản phê duyệt — tạp chí sẽ yêu cầu số hiệu và ngày.
Một điều đáng nhớ
Phê duyệt đạo đức không phải rào cản hành chính. Nó là bảo vệ cho người tham gia và cho cả bạn.
Và về mặt thực tế: một hồ sơ nộp sớm mất vài tuần chờ, còn một nghiên cứu thu dữ liệu xong mới phát hiện thiếu phê duyệt thì thường phải bỏ và làm lại.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào cần phê duyệt đạo đức?
Khi nghiên cứu có sự tham gia của con người, dùng dữ liệu cá nhân kể cả thứ cấp, liên quan tới nhóm dễ tổn thương, hoặc có thể gây rủi ro — hỏi hội đồng nếu không chắc.
Có thể xin sau khi thu dữ liệu không?
Xin hồi tố thường không được chấp nhận, và nhiều tạp chí từ chối bài vì lý do này — phải xin trước khi thu dữ liệu.
Hội đồng quan tâm những vấn đề gì?
Người tham gia có được thông tin đầy đủ không, đồng ý có thật sự tự nguyện không, rủi ro có tương xứng lợi ích không, dữ liệu bảo mật thế nào, và họ rút lui được không.
Vì sao vị thế phụ thuộc là vấn đề?
Vì sinh viên, nhân viên dưới quyền hay bệnh nhân của bạn dễ có ép buộc ngầm dù bạn không có ý đó — nên để người khác mời tham gia nếu có thể.
Quy trình mất bao lâu?
Vài tuần tới vài tháng tuỳ cơ sở và mức rủi ro — phải tính vào kế hoạch từ đầu, vì nhiều đề tài chậm do bỏ qua khâu này.
