Làm người bình duyệt: viết nhận xét thế nào cho có ích

Nếu bạn gửi bài đi bình duyệt, bạn đang hưởng công sức không công của người khác. Nhận lời bình duyệt là trả lại phần đó.

Và về mặt thực dụng: nó là cách nhanh nhất để học viết bài tốt hơn — bạn thấy rõ cái gì làm một bản thảo yếu.

Khi nào nhận lời

• Khi bài nằm trong chuyên môn của bạn — không nhận bài bạn không đủ nền để đánh giá.
• Khi bạn có thời gian làm trong hạn tạp chí đưa ra.
• Khi không có xung đột lợi ích — bạn không phải đồng tác giả, không cùng đơn vị, không có mâu thuẫn với tác giả.
• Từ chối sớm nếu không nhận được — nó giúp biên tập viên tìm người khác nhanh.
• Nếu chỉ đủ chuyên môn cho một phần, nói rõ — biên tập viên vẫn có thể dùng.

Cấu trúc một bản nhận xét

• Tóm tắt ngắn về bài — một đoạn, cho thấy bạn hiểu đúng nội dung.
• Đánh giá chung — đóng góp là gì, có phù hợp tạp chí không.
• Các điểm lớn — đánh số, sắp theo mức quan trọng. Đây là phần quan trọng nhất.
• Các điểm nhỏ — tách riêng, kể cả lỗi diễn đạt.
• Nhận xét riêng cho biên tập viên nếu tạp chí có mục đó.

Viết nhận xét có ích

• Cụ thể — nêu trang, dòng, hoặc phần. Nhận xét chung chung không giúp được ai.
• Nêu vì sao — không chỉ nói phần này yếu, mà nói yếu ở chỗ nào và vì sao.
• Đề xuất cách sửa khi có thể.
• Phân biệt rõ điều bắt buộc và điều gợi ý — tác giả cần biết cái nào phải sửa.
• Nêu cả điểm mạnh — nó giúp tác giả biết giữ hướng nào.
• Ưu tiên các điểm về nội dung hơn các điểm về câu chữ.

Những điểm cần xem

• Câu hỏi nghiên cứu có rõ không, và bài có trả lời nó không.
• Phương pháp có phù hợp không, và mô tả có đủ để lặp lại không.
• Kết luận có được dữ liệu hỗ trợ không — đây là chỗ hay có vấn đề nhất.
• Có nêu hạn chế không.
• Bảng và hình có tự đứng được không.
• Có vấn đề về đạo đức nghiên cứu không — phê duyệt, đồng ý tham gia, bảo mật.

Giọng điệu

• Viết như bạn muốn được nhận xét — đây là nguyên tắc bao trùm.
• Nhận xét về bài, không nhận xét về tác giả.
• Tránh giọng mỉa mai hoặc trịch thượng — nó không làm nhận xét đúng hơn.
• Nghiêm khắc về học thuật và tử tế về cách nói là hai việc không mâu thuẫn.
• Nhớ có thể là bài đầu tiên của một người mới.

Nguyên tắc đạo đức

• Bảo mật — không chia sẻ bản thảo, không dùng ý tưởng trong đó cho công trình của mình.
• Không trì hoãn cố ý để công bố trước tác giả.
• Khai báo xung đột lợi ích ngay khi nhận lời.
• Không yêu cầu tác giả trích dẫn bài của bạn nếu không thật sự cần thiết cho nội dung.
• Nếu nhờ người khác đọc cùng (ví dụ học viên của bạn), phải xin phép biên tập viên và nêu rõ.
• Nếu phát hiện dấu hiệu đạo văn hoặc dữ liệu có vấn đề, báo biên tập viên thay vì tự kết luận trong nhận xét.

Về khuyến nghị

• Nhất quán giữa nhận xét và khuyến nghị — đừng viết nhận xét nhẹ nhàng rồi khuyến nghị từ chối.
• Nếu bài có vấn đề nền tảng về thiết kế, nói rõ — sửa câu chữ không cứu được.
• Nếu từ chối, vẫn nêu cái tác giả có thể dùng cho lần gửi sau.
• Quyết định cuối là của biên tập viên — bạn đưa đánh giá, không đưa phán quyết.

Nếu bạn mới bắt đầu

• Nhận bài trong đúng chuyên môn hẹp của bạn trước.
• Xin hướng dẫn của biên tập viên nếu tạp chí có.
• Đọc lại các nhận xét bạn từng nhận — chúng là mẫu tốt và mẫu xấu.
• Hỏi người có kinh nghiệm xem bản nhận xét đầu của bạn có ổn không.
• Đừng nhận quá nhiều — làm kỹ ít bài hơn làm qua loa nhiều bài.

Một điều đáng nhớ

Bản nhận xét tốt nhất là bản mà tác giả sửa xong thì bài thật sự tốt hơn — kể cả khi bài bị từ chối ở tạp chí đó.

Và lợi ích cho chính bạn thì rất trực tiếp: sau vài lần bình duyệt, bạn nhìn bản thảo của mình bằng con mắt khác hẳn.

Câu hỏi thường gặp