Bảng và hình: mỗi cái phải tự đứng được

Nhiều người đọc bài báo theo thứ tự: tóm tắt, rồi lướt qua bảng và hình, rồi mới quyết định có đọc thân bài không.

Nếu bảng và hình của bạn không tự giải thích được, bạn mất họ ở bước đó.

Khi nào dùng bảng, khi nào dùng hình

• Bảng khi giá trị chính xác quan trọng — người đọc cần đọc được con số cụ thể.
• Hình khi xu hướng hoặc so sánh quan trọng hơn giá trị chính xác.
• Thân bài khi chỉ có hai ba con số — không cần bảng cho ba số.
• Đừng trình bày cùng dữ liệu ở cả bảng lẫn hình — chọn một.
• Đừng lặp lại trong thân bài toàn bộ nội dung bảng — nêu xu hướng chính thôi.

Tiêu chí tự đứng được

Người đọc hiểu bảng hoặc hình mà không cần đọc thân bài:

• Tiêu đề mô tả đủ — nói rõ cái gì, của ai, đo thế nào.
• Nhãn đầy đủ — mỗi cột, mỗi trục, mỗi đường đều có nhãn rõ.
• Đơn vị ghi rõ.
• Cỡ mẫu ghi rõ — cho toàn bộ hoặc cho từng nhóm.
• Chú thích giải thích mọi ký hiệu và viết tắt.
• Phép thử: đưa bảng cho đồng nghiệp không đọc bài, họ hiểu được không.

Làm bảng

• Ít cột hơn bạn nghĩ — bảng quá rộng không ai đọc.
• Sắp xếp có ý nghĩa — theo thứ tự logic hoặc theo giá trị, không theo thứ tự nhập liệu.
• Số thập phân nhất quán và ở mức có nghĩa — đừng ghi bốn chữ số thập phân cho dữ liệu đo tới đơn vị.
• Căn số theo dấu thập phân.
• Đường kẻ tối thiểu — nhiều tạp chí chỉ dùng kẻ ngang ở đầu và cuối.
• Theo đúng mẫu của tạp chí — đọc hướng dẫn cho tác giả.

Làm hình

• Chọn dạng biểu đồ theo loại dữ liệu — không phải theo thứ trông đẹp.
• Trục bắt đầu từ đâu phải hợp lý — cắt trục làm khác biệt trông lớn hơn thực tế, và đó là vấn đề về trung thực.
• Thể hiện độ biến thiên — sai số, khoảng tin cậy, hoặc phân bố. Chỉ vẽ giá trị trung bình là giấu thông tin.
• Đơn giản — bỏ lưới, nền, hiệu ứng không cần thiết.
• Phân biệt được khi in đen trắng và với người khó phân biệt màu — dùng cả hình dạng hoặc kiểu nét, không chỉ màu.
• Chữ trong hình đủ lớn sau khi thu nhỏ về khổ tạp chí.

Trung thực trong trình bày

• Không cắt trục để phóng đại khác biệt.
• Không chọn khoảng thời gian hoặc nhóm có lợi mà không nêu rõ.
• Trình bày cả kết quả không như mong đợi.
• Nêu cỡ mẫu — một khác biệt lớn trên mẫu rất nhỏ là thông tin khác hẳn.
• Không chỉnh sửa hình ảnh gốc theo cách làm thay đổi nội dung — đây là vi phạm nghiêm trọng.

Các lỗi thường gặp

• Tiêu đề quá ngắn — người đọc không biết đang xem gì.
• Thiếu đơn vị hoặc cỡ mẫu.
• Quá nhiều thông tin trong một hình — tách ra.
• Dùng biểu đồ tròn cho quá nhiều nhóm — mắt người khó so sánh góc.
• Chữ quá nhỏ sau khi thu nhỏ.
• Bảng và thân bài mâu thuẫn nhau — kiểm lại sau mỗi lần sửa số liệu.

Trước khi gửi bài

• Đọc hướng dẫn cho tác giả về định dạng hình — độ phân giải, kiểu tệp, kích thước.
• Kiểm mọi con số trong bảng khớp với thân bài.
• In thử ở khổ thật và xem còn đọc được không.
• Nếu dùng hình của người khác, xin phép và dẫn nguồn.
• Nhờ người ngoài nhóm xem — họ phát hiện chỗ khó hiểu mà bạn không thấy.

Một điều đáng nhớ

Bảng và hình là phần được xem nhiều nhất và được nhớ lâu nhất trong bài của bạn.

Một giờ dành để làm chúng tự đứng được có giá trị hơn nhiều so với một giờ mài câu chữ trong phần bàn luận.

Câu hỏi thường gặp