Diễn giải kết quả: khẳng định vượt quá dữ liệu là lỗi phổ biến nhất

Lỗi bị người bình duyệt bắt nhiều hơn bất kỳ lỗi nào khác không phải lỗi phương pháp.

Là khẳng định vượt quá những gì dữ liệu cho phép — và phần lớn trường hợp sửa được chỉ bằng cách đổi vài từ.

Các dạng vượt quá

• Nói nhân quả khi chỉ có liên hệ — dạng phổ biến nhất.
• Khái quát cho tổng thể rộng hơn mẫu của bạn.
• Nói kết quả áp dụng cho bối cảnh khác mà không có căn cứ.
• Bỏ qua các cách giải thích thay thế.
• Diễn giải kết quả không có ý nghĩa thống kê như thể có xu hướng.
• Nói mạnh hơn ở phần tóm tắt so với phần kết quả — người đọc chỉ đọc tóm tắt sẽ hiểu sai.

Liên hệ và nhân quả

• Liên hệ không phải nhân quả — và điều này ai cũng biết nhưng vẫn viết nhầm.
• Kiểm ba điều kiện: có liên hệ, nguyên nhân xảy ra trước, và loại trừ được các giải thích khác.
• Với thiết kế cắt ngang, bạn không có điều kiện thứ hai và thứ ba.
• Dùng từ ngữ tương ứng — liên quan tới, đi kèm với, dự báo — thay vì gây ra, dẫn tới, làm tăng.
• Nếu bạn muốn nói nhân quả, thiết kế phải cho phép — quyết định này ở giai đoạn thiết kế, không ở giai đoạn viết.

Về ý nghĩa thống kê

• Có ý nghĩa thống kê không đồng nghĩa với quan trọng trên thực tế — với mẫu rất lớn, khác biệt rất nhỏ cũng có ý nghĩa thống kê.
• Báo cáo cả độ lớn của hiệu ứng, không chỉ báo cáo có ý nghĩa hay không.
• Không có ý nghĩa thống kê không chứng minh là không có khác biệt — nó có thể do mẫu nhỏ.
• Đừng mô tả kết quả không có ý nghĩa như thể có xu hướng — nếu muốn bàn, hãy nêu rõ giới hạn.
• Báo cáo cả khoảng tin cậy — nó cho biết mức không chắc chắn.

Nêu các giải thích thay thế

• Kết quả của bạn có thể do yếu tố nào khác không — nêu ra và bàn.
• Có yếu tố gây nhiễu nào chưa kiểm soát không.
• Có khả năng chiều nhân quả ngược lại không.
• Nêu ra chủ động thì được đánh giá cao; để người bình duyệt nêu thì thành điểm yếu.

Cách viết đúng mức

• Dùng từ chỉ mức độ chắc chắn phù hợp — kết quả cho thấy, gợi ý rằng, phù hợp với giả thuyết.
• Nêu rõ phạm vi áp dụng — trong bối cảnh này, với nhóm đối tượng này.
• Phân biệt rõ cái bạn quan sát được và cách bạn diễn giải nó.
• Nếu diễn giải là suy đoán, nói rõ đó là suy đoán — điều này hoàn toàn được chấp nhận.
• Giữ mức khẳng định nhất quán giữa tóm tắt, kết quả, bàn luận và kết luận.

Kiểm lại trước khi gửi

• Đọc riêng phần tóm tắt và kết luận — chúng có mạnh hơn dữ liệu không.
• Với mỗi khẳng định, hỏi dữ liệu nào hỗ trợ nó.
• Tìm các động từ nhân quả và kiểm thiết kế có cho phép không.
• Nhờ đồng nghiệp đọc và hỏi câu đó — người khác dễ thấy hơn.

Với kết quả trái kỳ vọng

• Báo cáo đầy đủ — chọn lọc kết quả là vấn đề liêm chính.
• Đừng tìm cách giải thích cho bằng được — nêu và bàn các khả năng.
• Đừng đổi giả thuyết sau khi thấy kết quả rồi trình bày như thể đó là giả thuyết ban đầu.
• Kết quả không như mong đợi vẫn là đóng góp — và nhiều lĩnh vực đang thiếu chúng.

Một điều đáng nhớ

Trước khi gửi bài, đọc lại phần kết luận và hỏi: nếu người khác chỉ đọc câu này, họ có hiểu đúng những gì tôi đã làm không?

Viết đúng mức không làm bài yếu đi. Nó làm bài đáng tin — và đó là thứ người đọc thật sự tìm kiếm.

Câu hỏi thường gặp