Đạo văn: các dạng và cách phòng, kể cả đạo văn vô ý

Khi nói tới đạo văn, người ta nghĩ tới việc sao chép nguyên văn. Nhưng phần lớn các trường hợp thực tế không phải như vậy.

Chúng là những dạng ít được nói tới hơn — và nhiều trường hợp là do thói quen làm việc, không phải cố ý.

Các dạng đạo văn

• Sao chép nguyên văn không dẫn nguồn — dạng rõ nhất.
• Diễn đạt lại quá gần nguyên bản — đổi vài từ, giữ nguyên cấu trúc câu. Đây là dạng phổ biến nhất.
• Dùng ý tưởng của người khác mà không dẫn nguồn — kể cả khi bạn viết bằng lời hoàn toàn của mình.
• Dẫn nguồn nhưng không rõ phần nào là của họ — người đọc tưởng cả đoạn là của bạn.
• Trích qua nguồn trung gian mà ghi như đã đọc bản gốc.
• Dùng bảng, hình, dữ liệu của người khác mà không xin phép và không dẫn nguồn.

Diễn đạt lại cho đúng

• Đọc, hiểu, đóng tài liệu, rồi viết bằng lời của bạn — nếu vẫn mở tài liệu ra viết thì gần như chắc chắn quá gần nguyên bản.
• Đổi cả cấu trúc câu, không chỉ đổi từ.
• Vẫn phải dẫn nguồn — diễn đạt lại không xoá nghĩa vụ dẫn nguồn.
• Nếu ý quá đặc thù để diễn đạt lại, hãy trích nguyên văn trong ngoặc kép.
• Phép thử: đặt hai đoạn cạnh nhau, chúng có giống nhau về cấu trúc không.

Tự đạo văn

• Dùng lại phần lớn nội dung bài trước của chính bạn mà không nêu rõ — nhiều tạp chí coi là vi phạm.
• Gửi cùng một nghiên cứu tới nhiều nơi — vi phạm rõ ràng.
• Chia nhỏ một nghiên cứu thành nhiều bài mà không có lý do học thuật — bị nhiều nơi phản đối.
• Dùng lại phần phương pháp của chính mình thường được chấp nhận hơn, nhưng nên nêu rõ và kiểm quy định tạp chí.
• Khi nghi ngờ, nêu rõ trong thư gửi biên tập viên.

Đạo văn vô ý

Đây là nhóm phổ biến nhất, và nó đến từ thói quen làm việc:

• Ghi chú không tách rõ lời tài liệu và ý của mình — vài tháng sau bạn không phân biệt được nữa.
• Sao chép đoạn vào tệp nháp để đó rồi quên rằng nó là trích dẫn.
• Không ghi nguồn khi đọc, định bổ sung sau nhưng không nhớ nổi.
• Ghi chú của nhiều người trong nhóm trộn lẫn.
• Vô ý vẫn là vi phạm — hậu quả không nhẹ hơn.

Thói quen phòng ngừa

• Ghi nguồn ngay khi đọc, không phải khi viết.
• Dùng ký hiệu riêng để tách — ngoặc kép cho lời tài liệu, ký hiệu khác cho ý của bạn.
• Ghi cả số trang — bạn sẽ cần khi trích nguyên văn.
• Đừng sao chép đoạn vào bản thảo, kể cả tạm thời.
• Dùng phần mềm quản lý trích dẫn — nó giảm rất nhiều rủi ro.
• Chạy kiểm tra trùng lặp trước khi gửi — và đọc kỹ báo cáo, không chỉ nhìn tỷ lệ.

Về kiểm tra trùng lặp

• Tỷ lệ trùng không tự nó nói lên vi phạm — phần phương pháp và thuật ngữ chuyên ngành thường trùng hợp lý.
• Đọc từng đoạn được đánh dấu và xem nó có phải trích dẫn hợp lệ không.
• Chú ý các đoạn dài trùng với một nguồn — đó mới là dấu hiệu.
• Chạy sớm, khi còn thời gian sửa, không phải trước hạn một ngày.

Với bài của học viên bạn hướng dẫn

• Dạy cách ghi chú đúng từ đầu — đây là cách phòng hiệu quả nhất.
• Nói rõ quy định thay vì giả định họ biết.
• Kiểm bản thảo sớm, không đợi bản cuối.
• Nếu phát hiện, xử lý theo quy trình của cơ sở — và coi đó là cơ hội dạy nếu là vô ý và ở mức nhẹ.

Một điều đáng nhớ

Cách phòng đạo văn hiệu quả nhất không nằm ở giai đoạn viết. Nó nằm ở giai đoạn ghi chú.

Nếu ghi chú của bạn luôn tách rõ đâu là lời tài liệu, đâu là ý của bạn, và luôn kèm nguồn — thì đạo văn vô ý gần như không xảy ra được.

Câu hỏi thường gặp