Phần lớn nghiên cứu sinh không chậm vì thiếu kiến thức chuyên ngành. Họ chậm vì năm đầu trôi qua trong trạng thái đọc lan man: mở hàng trăm bài báo, ghi chú rải rác ở ba bốn nơi, đề cương sửa đi sửa lại mà câu hỏi nghiên cứu vẫn rộng như ngày nộp hồ sơ. Đến kỳ báo cáo tiến độ đầu tiên, nhiều người mới phát hiện mình chưa có thứ gì đủ cụ thể để trình bày.
Bootcamp nghiên cứu sinh năm nhất của Trung Tâm Học Thuật được thiết kế để cắt đúng vào khoảng trống đó. Năm ngày liền, mỗi ngày một sản phẩm, và sản phẩm của ngày trước là nguyên liệu của ngày sau. Học viên không nghe giảng về phương pháp nói chung; họ làm việc trên chính đề tài của mình, có người kèm theo nhóm nhỏ.
Bootcamp dành cho ai, và không dành cho ai
Khoá học phù hợp nhất với nghiên cứu sinh đã trúng tuyển, đang trong mười tám tháng đầu, đã có hướng đề tài được người hướng dẫn đồng ý nhưng chưa chốt câu hỏi nghiên cứu cụ thể. Học viên cao học chuẩn bị làm luận văn theo hướng nghiên cứu cũng theo được, nhưng sẽ thấy khối lượng nặng.
Khoá học không phù hợp với:
- Người chưa có hướng đề tài nào. Năm ngày không đủ để vừa chọn lĩnh vực vừa dựng khung; nên bắt đầu bằng việc trao đổi với người hướng dẫn trước.
- Nghiên cứu sinh năm cuối đang cần sửa luận án. Nhu cầu của nhóm này là viết và biên tập, không phải dựng khung.
- Người muốn có ai đó chọn đề tài hộ. Bootcamp giúp thu hẹp và làm rõ, nhưng quyết định chuyên môn vẫn thuộc về nghiên cứu sinh và người hướng dẫn.
Mang theo gì trước ngày đầu
Hai tuần trước khoá học, mỗi học viên nhận một phiếu chuẩn bị. Ba thứ bắt buộc phải có khi đến lớp:
- Một đoạn mô tả hướng đề tài dài khoảng nửa trang, viết bằng lời của mình, không chép từ đề cương dự tuyển.
- Từ 15 đến 30 tài liệu mà bạn cho là quan trọng nhất, đã nằm trong một phần mềm quản lý tài liệu (Zotero, Mendeley hoặc EndNote đều được). Không cần đã đọc hết.
- Yêu cầu của cơ sở đào tạo: mốc báo cáo chuyên đề, tiểu luận tổng quan, số bài công bố bắt buộc trước khi bảo vệ. Mỗi trường mỗi khác, và lịch làm việc phải dựng theo đúng các mốc này.
Người hướng dẫn được mời gửi một hai câu nhận xét về hướng đề tài của học viên. Không bắt buộc, nhưng học viên có ý kiến người hướng dẫn trong tay thường đi nhanh hơn hẳn ở ngày thứ hai.
Ngày 1 — Từ hướng đề tài đến câu hỏi nghiên cứu
Buổi sáng, mỗi người trình bày hướng đề tài trong ba phút trước nhóm sáu đến tám người. Quy tắc duy nhất: không được dùng thuật ngữ mà người ngoài ngành không hiểu. Bài tập này lộ ra rất nhanh những hướng đề tài thật ra là một chủ đề (ví dụ “chuyển đổi số trong giáo dục đại học”) chứ chưa phải một vấn đề.
Buổi chiều là phần thu hẹp. Học viên đi qua một chuỗi câu hỏi: ai, ở đâu, trong khoảng thời gian nào, so với cái gì, đo bằng gì. Mỗi câu trả lời cắt bớt một phần của chủ đề. Cuối ngày, mỗi người phải nộp:
- một câu hỏi nghiên cứu tổng quát;
- hai đến bốn câu hỏi con;
- một đoạn ngắn giải thích vì sao câu hỏi này chưa được trả lời đầy đủ.
Đoạn cuối thường là đoạn yếu nhất, và đó là chủ ý: nó là đầu vào cho ngày thứ hai.
Một ví dụ thu hẹp trong lớp
Một học viên ngành giáo dục đến lớp với hướng đề tài “động lực học tập của sinh viên”. Qua chuỗi câu hỏi ngày đầu, hướng này được cắt dần: sinh viên nào (năm nhất, khối kỹ thuật, ở các trường công lập), động lực đo bằng gì (một thang đo động lực đã được kiểm định), so với cái gì (giữa nhóm học theo hình thức kết hợp trực tuyến và nhóm học trực tiếp), trong khoảng nào (một học kỳ). Câu hỏi tổng quát cuối ngày trở thành: hình thức học kết hợp có liên quan thế nào tới sự thay đổi động lực học tập của sinh viên năm nhất khối kỹ thuật trong học kỳ đầu. Câu hỏi này vẫn còn phải đối chiếu với tài liệu ở ngày hai, nhưng nó đã đủ hẹp để biết cần tìm đọc gì, đo gì và hỏi ai.
Điểm học viên thường bất ngờ: thu hẹp không làm đề tài nhỏ đi về giá trị. Nó làm đề tài trở nên làm được, và một câu hỏi làm được đến nơi đến chốn có giá trị hơn một chủ đề lớn chỉ chạm được bề mặt.
Ngày 2 — Bản đồ tài liệu thay vì danh sách đọc
Câu “chưa được trả lời đầy đủ” phải được chứng minh bằng tài liệu. Ngày thứ hai, học viên học cách tìm có hệ thống trên các cơ sở dữ liệu lớn: dựng chuỗi từ khoá, dùng toán tử AND, OR, lọc theo năm và loại tài liệu, rồi lần theo trích dẫn xuôi và ngược từ ba bốn bài then chốt.
Sản phẩm không phải một danh sách dài mà là một bản đồ tài liệu: một bảng chia các nghiên cứu theo nhóm (cùng câu hỏi, cùng phương pháp, cùng bối cảnh), mỗi nhóm có vài dòng tóm tắt đã biết gì và còn thiếu gì. Một bảng như vậy thường gồm các cột:
| Cột | Ghi gì |
|---|---|
| Nhóm | Tên ngắn cho một dòng nghiên cứu |
| Bài tiêu biểu | Ba đến năm bài đại diện, kèm năm |
| Thiết kế và dữ liệu | Cắt ngang, theo dõi, thực nghiệm, định tính; cỡ mẫu; bối cảnh |
| Kết luận chung | Một hai câu |
| Chỗ còn trống | Điều nhóm này chưa làm, hoặc làm nhưng mâu thuẫn |
Cột cuối cùng là nơi câu hỏi nghiên cứu của ngày đầu được đối chiếu. Khoảng một phần ba học viên phải sửa lại câu hỏi ngay trong buổi chiều, vì phát hiện câu hỏi của mình đã có người trả lời khá kỹ, hoặc ngược lại, quá xa so với những gì có thể làm được.
Ngày 3 — Thiết kế và dữ liệu: cái gì khả thi trong ba năm
Ngày thứ ba trả lời câu hỏi thực dụng nhất: với thời gian, kinh phí và quyền tiếp cận dữ liệu mà bạn thật sự có, làm được thiết kế nào. Học viên lần lượt điền một bảng đánh giá khả thi cho từng câu hỏi con:
- Dữ liệu lấy từ đâu: tự thu, dữ liệu thứ cấp có sẵn, hay phải xin phép một cơ quan.
- Cần bao nhiêu đơn vị quan sát, và tiếp cận được bao nhiêu.
- Có cần phê duyệt đạo đức không, mất bao lâu ở cơ sở của bạn.
- Kỹ năng phân tích đã có và cần học thêm.
Không ít người nhận ra ở đây rằng câu hỏi con thứ ba của mình cần dữ liệu theo dõi năm năm, trong khi khoá nghiên cứu sinh chỉ có ba hoặc bốn năm. Phương án thường là đổi thiết kế, thu hẹp câu hỏi, hoặc chuyển câu hỏi đó sang phần hướng nghiên cứu tiếp theo. Bỏ một câu hỏi con ở năm đầu rẻ hơn rất nhiều so với bỏ nó ở năm thứ ba.
Ngày 4 — Khung luận án và kế hoạch công bố
Từ câu hỏi, bản đồ tài liệu và thiết kế, học viên dựng khung luận án đến cấp mục. Có hai mô hình phổ biến: luận án truyền thống theo chương, và luận án gồm các bài báo nối với nhau bằng chương mở đầu và chương tổng hợp. Mô hình nào được chấp nhận tuỳ quy định của cơ sở đào tạo, và học viên phải kiểm tra trước khi chọn.
Song song với khung luận án là kế hoạch công bố. Mỗi bài báo dự kiến được gắn với một câu hỏi con, một bộ dữ liệu và một thời điểm nộp. Việc gắn này tránh hai sai lầm hay gặp: viết bài báo không liên quan gì đến luận án chỉ để đủ số lượng, và dồn mọi bài vào năm cuối khi thời gian phản biện không còn đủ.
Ngày 5 — Lịch mười hai tháng và buổi trình bày cuối
Ngày cuối, mọi thứ được chuyển thành lịch làm việc mười hai tháng tới, chia theo quý và theo tuần cho quý đầu. Lịch phải có:
- các mốc bắt buộc của cơ sở đào tạo;
- thời điểm gặp người hướng dẫn định kỳ, kèm việc phải nộp trước mỗi buổi;
- số giờ viết cố định mỗi tuần, ghi rõ khung giờ;
- khoảng đệm cho những việc chắc chắn chậm: xin phép thu dữ liệu, chờ phê duyệt đạo đức, chờ phản hồi.
Buổi chiều, mỗi người trình bày mười phút trước nhóm và một giảng viên ngoài nhóm: câu hỏi, khoảng trống, thiết kế, khung luận án, lịch. Giảng viên đặt câu hỏi như một hội đồng đánh giá chuyên đề. Học viên mang về bản ghi các câu hỏi đó.
Sau bootcamp: những gì khoá học không thay được
Năm ngày tạo ra một bản nháp có cấu trúc, không tạo ra luận án. Có ba việc học viên phải làm ngay trong tuần sau khoá học:
- Gặp người hướng dẫn với toàn bộ sản phẩm. Người hướng dẫn có thể đồng ý, sửa hoặc bác một phần, và ý kiến của họ quyết định. Bootcamp không thay vai trò này.
- Chạy lại phần tìm tài liệu với chuỗi từ khoá đã sửa, vì trong lớp chỉ đủ thời gian cho một vòng.
- Giữ nhịp viết theo lịch đã lập. Sau mỗi khoá, Trung Tâm duy trì nhóm viết trực tuyến tám tuần, mỗi tuần một buổi ngắn để báo cáo tiến độ. Phần lớn giá trị của bootcamp nằm ở tám tuần này.
Học viên cũng nên biết điều khoá học không làm: không viết hộ đề cương, không chỉnh sửa luận án, không bảo đảm đề tài được hội đồng chấp nhận. Mục tiêu duy nhất là giúp nghiên cứu sinh bước vào năm đầu với một kế hoạch đủ rõ để bắt tay làm, thay vì tiếp tục đọc mà không biết đọc để làm gì.
Câu hỏi thường gặp
Chưa có người hướng dẫn chính thức thì có học bootcamp được không?
Được, nhưng hiệu quả thấp hơn. Bạn nên có ít nhất một người hướng dẫn dự kiến đồng ý với hướng đề tài, vì mọi sản phẩm của khoá học cần được họ xem lại.
Bootcamp có dạy dùng phần mềm thống kê không?
Không. Ngày thứ ba chỉ đánh giá kỹ năng phân tích cần cho thiết kế của bạn; việc học phần mềm thuộc các khoá thống kê ứng dụng riêng.
Năm ngày liền có quá nặng với người đang đi làm không?
Có nặng, vì mỗi ngày đều có bài phải nộp. Nhiều học viên xin nghỉ phép cả tuần; học xen kẽ với công việc thường làm sản phẩm cuối mỏng đi rõ rệt.
Học xong có phải nộp sản phẩm cho cơ sở đào tạo không?
Không. Sản phẩm là của học viên, dùng để làm việc với người hướng dẫn và chuẩn bị các mốc báo cáo theo quy định của trường.
Ngành khoa học tự nhiên và xã hội có học chung được không?
Có, nhóm nhỏ được xếp theo khối ngành gần nhau. Phần dựng câu hỏi và lập lịch giống nhau, phần thiết kế và dữ liệu có ví dụ riêng cho từng khối.
